Als vakbondsvertegenwoordiger in de Ugandese textielsector volgt Irene Lanyero deze markt al jaren van dichtbij. Zij ziet dagelijks wat er met die balen gebeurt eens ze aankomen: wie ermee handelt, wie ervan leeft, en - steeds vaker - wat ermee gebeurt als een steeds groter deel van de inhoud niet langer verkoopbaar blijkt.

De Transformisten: Hoe werkt de mitumba markt in Oeganda?

Irene Lanyero: Vanuit de Verenigde Staten, China, Australië, het Europese continent, UAE en zelfs Korea komen de balen in Kampala aan. Dat gebeurt via Kenia want Uganda heeft zelf geen kust. Kampala is echt een draaischijf voor Oost-Afrika. De balen - die elk tussen 45 en 100 kg wegen - worden hier verder verdeeld. Sommige balen gaan meteen naar de verkoop, andere worden eerst hersteld of heringedeeld volgens kwaliteit. Kopers komen uit Uganda, maar evengoed uit Nairobi en Zuid-Soedan. De prijs wordt bepaald door het gewicht en door de kwaliteitscategorie: herenkleding, babykleding, meisjeskleding, enzovoort. Bij de markt horen ook kleermakers die repareren en aanpassen zodat kleding weer verkoopbaar wordt. Van daaruit gaat alles naar kleinere winkels en markten: van high-end boetieks tot fagi, vodden of onbruikbaar in een tropisch klimaat.

De Transformisten: Hoeveel mensen leven in Oeganda direct of indirect van deze handel?

Irene Lanyero: Alleen al binnen Kampala gaat het om 800.000 mensen. Over het hele land gerekend zijn dat er naar schatting 4 miljoen, al is dat nooit officieel geteld.

De Transformisten: Hoe lang bestaat deze handel al, en hoe verschilt ze van pakweg 20-30 jaar geleden?

Irene Lanyero: De markt bestaat al sinds de jaren '70. In de jaren '80 kende de handel een boost. Daarvoor was ze verboden onder het toenmalige dictatoriale regime (nvdr onder Idi Amin (regime 1971–1979) was er een importverbod op tweedehandskleding)  

Toen in de jaren '90 de Ugandese economie instortte, dwong het IMF Uganda de economie te liberaliseren. Dat begon met kleding uit Europa. Ik herinner me nog dat ik als kind samen met mijn moeder naar de markt ging. Ook toen moesten we de kleding al controleren op vlekken. Maar de schaal van toen is niet te vergelijken met nu.

Sindsdien is het alleen maar erger geworden. Grenscontroles vallen weg. Er zijn corruptieproblemen. De hele keten verschuift: kleding gaat van Europa naar China, en van daar naar Afrika. Ergens onderweg in die keten gaat de kwaliteitscontrole helemaal verloren. 

De crisis: waarom het nu vastloopt

De Transformisten: Wat is er de afgelopen jaren precies veranderd aan de kwaliteit van de balen die aankomen?

Irene Lanyero: Het textiel zelf is veranderd. We zien nu veel meer mengweefsels in plaats van 100% katoen. Dat zorgt ervoor dat de kleding veel minder herstelbaar is. De inhoud van de balen is ook vuiler en veel minder verzorgd. Zo zag ik een keer bij het openen van een baal dat er een luier tussen zat. Een gebruikte.

De Transformisten: Welk deel van een baal is nu nog verkoopbaar, tegenover pakweg tien jaar geleden?

Irene Lanyero: Ja, dat is sterk veranderd. Een baal van 45 kg bevat ongeveer 200 kledingstukken. Ongeveer 50% tot 60% van een kledingbaal wordt vandaag als commercieel verkoopbaar beschouwd, tegenover 85% tot 90% zo'n tien jaar geleden. De resterende 40% tot 50% van een moderne baal bestaat uit ondraagbaar afval, ernstige gebreken, of kledingstukken die cultureel niet relevant zijn — en die gaan rechtstreeks naar de stortplaats.

De Transformisten: Is het vooral fysieke slijtage, of merk je ook dat kleding die er nog prima uitziet toch niet meer verkocht raakt — bijvoorbeeld omdat de vraag verschuift?

Irene Lanyero: Mensen zijn zich meer bewust geworden van mode - vroeger stonden ze daar minder bij stil. Lokale modeontwerpers spelen daar een rol in. Er is een grote Amerikaanse invloed in Afrika: het gaat dan niet zozeer om de snit van het kledingstuk. Wel om bepaalde merken die mensen wel of net niet willen.

De Transformisten: Wat gebeurt er met kleding die niet verkoopt, waar gaat die naartoe?

Irene Lanyero: Die kleding komt steeds vaker terecht op een stortplaats als die van Kiteezi bij Kampala. Maar elke stad heeft zijn stort. Ook op veel andere plaatsen in de wereld heb je dergelijke textielstortplaatsen. Het is niet de beste plek voor mensen, maar toch zijn er nog altijd veel mensen die er hun levensonderhoud uit halen. Door de groei van Kampala - en van het stort - werd dit een steeds groter probleem. Je herinnert je misschien de ramp in 2024 waarbij het stort letterlijk instortte als gevolg van zware regenval?* Tientallen mensen lieten toen het leven, honderden waren hun huis kwijt.

De Transformisten: Dat brengt ons bij de vraag wie de kost draagt van wat niet meer verkoopbaar is?

Irene Lanyero: Uiteraard de handelaars zelf: zij dragen de kost financieel. Kleding die niet verkoopt, is verloren investering. Maar de stilzwijgende dupe is het milieu. Het stort ligt dicht bij water. Het ligt in open lucht. Het ligt op de bodem. Hoe meer kleding er terecht komt, hoe meer kans dat water, lucht en bodem drastisch worden vervuild met microplastics en schadelijke chemicaliën die vrijkomen. Met alle gevolgen voor mens en dier.

Oplossingen & hoop

De Transformisten: Zijn er lokale initiatieven - reparatie, upcycling, textielverwerking - die wél werken? Wat hebben die nodig om te groeien?

Irene Lanyero: Er zijn best wat bijzondere initiatieven, zelfs als ze (nog) kleinschalig zijn. Ik ken een stel vrouwen dat babydekentjes en andere babyspullen maakt van oud beddengoed. Ze verkopen die tegen betaalbare prijzen aan lokale gemeenschappen. Een mooi initiatief, al zijn hun eigen arbeidsomstandigheden niet goed. Lokale modeontwerpers upcyclen afgedankt textiel tot bijvoorbeeld unieke jeansjasjes. Ik heb ze zowel lokale mensen als toeristen zien kopen. Een ander atelier versnippert textiel en maakt er vloerkleden van, dat volg ik op TikTok. Het begint stilaan aan te slaan: mensen beginnen dit soort dingen op te pakken.

De Transformisten: Wat zou er in Europa moeten veranderen zodat export naar Oeganda weer eerlijke handel is in plaats van een afvoerputje?

Irene Lanyero: De wetgeving moet veranderen. Ze moet heel duidelijk zijn: bannen, of niet bannen. De implementatie moet ook duidelijk verankerd worden in de nationale wetgeving zelf. Er is meer strengheid nodig in de productie: beperkingen, kwaliteitseisen. De grote merken moeten verantwoordelijk gehouden worden, via de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (EPR), met een rol daarin voor vakbonden en middenveldorganisaties. Transparantie in het systeem is nodig om vooruitgang te boeken. En arbeidsnormen moeten verbeteren doorheen de hele toeleveringsketen.

De Transformisten: Wat zou je tegen Europese consumenten willen zeggen die denken dat hun oude kleren "toch een tweede leven krijgen in Afrika"?

Irene Lanyero: Ik heb daar eigenlijk geen vriendelijke woorden voor (lacht). Ik ben niet blij met hoe mode veranderd is. Kleding bevat een enorme hoeveelheid synthetische plastic vezels, zoals polyester, nylon en acryl; een PFAS-chemische afwerking maakt het nog erger. Het tast alles aan: onze gezondheid, onze hormoonhuishouding. God weet wat er allemaal in ons lichaam terechtkomt. Zolang textiel hier in die enorme hoeveelheden en met die slechte kwaliteit blijft toekomen, stapelt het gewoon op. De mensen onderaan de toeleveringsketen worden daar het hardst door getroffen. En daarbovenop komt nog de druk op het milieu.

De Transformisten: Waar ben je, ondanks alles, hoopvol over?

Irene Lanyero: De uitgebreide producentenverantwoordelijkheid waar de EU mee bezig is, is een goed stuk wetgeving mits het echt in de praktijk wordt gebracht. Daarnaast ben ik hoopvol over elk persoon die start met het upcyclen van textiel. Dat werkt superinspirerend voor anderen. Ook zijn er wereldwijd discussies aan de gang, komt er onderzoek naar dit onderwerp. Dat alles terwijl er vroeger niemand over wilde praten.

Bronnen

*Zeker 23 mensen komen om na instorting gigantische vuilnisbelt in Oeganda | VRT NWS Nieuws

*A landslide at a landfill in the capital of Guinea kills 30 people, officials say 

*Volg Irene Lanyero via LinkedIn

*"Whatever is produced in a fast way, ends up in a landfill somewhere"

Lees vanaf 16/9/2026 mee over hoe ambacht en traditie een uitweg bieden uit het moordende fastfashionritme in het 8ste en laatste deel van “Uitgekleed: een modeverhaal in 8 laagjes”.

Dit artikel wordt medegefinancierd door de Europese Unie. De inhoud van dit artikel is uitsluitend de verantwoordelijkheid van De Transformisten en kan op geen enkele wijze worden beschouwd als een weerspiegeling van de standpunten van de Europese Unie of de Europese Commissie.