Twee procent grond, zestien procent gif

Samen met tarwe, rijst en maïs staat katoen vandaag in de top 4 van meest geproduceerde gewassen ter wereld. De grootste katoenproducenten zijn China (29%), India (circa 20%), Brazilië (circa 13%) en de VS (circa 11%). Pakistan, Australië, Turkije en Oezbekistan volgen op afstand.* Samen zijn die landen goed voor ongeveer 85% van de wereldkatoenproductie. Toch beslaat katoen wereldwijd amper 2,5% van de bebouwde landbouwgrond. Tegelijk krijgt het gewas een buitenproportionele 16% te verduren van alle pesticiden die wereldwijd worden ingezet; sommige schattingen lopen zelfs op tot 25%.*

Dat heeft alles te maken met de kwetsbaarheid van de plant. Katoen is als een zomerse picknick voor plagen: bollworm, witte vlieg, bladluizen, spintmijt. Zonder ingrijpen kan een oogst in enkele weken verloren zijn. En dus vliegen de pesticiden in het rond. Dat mag je letterlijk nemen: in sommige katoenproducerende landen worden plantages vanuit de lucht besproeid, gewoon terwijl arbeiders op het veld aan het werk zijn.* Bescherming voor het gewas? Niet voor de arbeiders.

Naast een lekkere hap voor vliegen en luizen is katoen een van de meest dorstige gewassen ter wereld: voor één kilo katoenvezel is gemiddeld 10.000 liter water nodig. Dat water komt ergens vandaan; zeker in droge gebieden wordt dat snel problematisch. Een tragisch voorbeeld is het Aralmeer in Centraal-Azië, ooit het vierde grootste zoetwatermeer ter wereld. Nadat de Sovjet-Unie twee grote rivieren omleidde voor het opschalen van de katoenteelt in de jaren 60 droogde de toevoer van het meer op, met een kettingreactie tot gevolg: vissen, vissers, dorpen verdwenen. Wat overblijft is een zoutvlakte en enkele kleinere zoutwatermeren.

Een abonnement zonder opzeg

Het weerwerk tegen onkruid en insectenplagen veranderde fundamenteel vanaf de jaren 90. De multinational Monsanto – later overgenomen door chemiereus Bayer – bracht een slim systeem op de markt: genetisch gemodificeerde zaden die resistent zijn tegen het herbicide glyfosaat, beter bekend als Roundup. Het idee: de boer koopt de combo zaad-herbicide. Na het spuiten gaat het onkruid dood, de plant overleeft. Het systeem heet Roundup Ready, en het werkt als een abonnement dat je niet kunt opzeggen. Tegen 2009 was Monsanto aanwezig op 77% van alle katoenakkers in de VS.*

Voor insectenplagen - met name de gevreesde bollworm die de katoenbol van binnenuit vernielt - bracht Monsanto een tweede genetische modificatie op de markt: Bt-katoen. Daarbij zit er een gen van de bodembacterie Bacillus thuringiensis in de plant ingebouwd. De plant maakt daardoor zelf een insecticide aan. Aanvankelijk werkte het goed. M.n. in India had Monsanto rond 2009–2010 een marktaandeel van bijna 90% van alle Bt-katoenzaden.* Maar het echte commerciële meesterstuk volgde later: de zogenaamde "stacked traits"-zaden, waarbij beide modificaties worden gecombineerd in één zaad. Eén aankoop, twee patenten, één leverancier. De boer die zijn gewas wil beschermen tegen zowel onkruid als insecten — en welke boer wil dat niet? — koopt automatisch het volledige pakket van Bayer. De catch? Door het patent mogen boeren de zaden niet bewaren en opnieuw planten, ze moeten ze elk seizoen opnieuw kopen. Wie wel bewaart, riskeert een rechtszaak.

En dan blijken onkruiden en insecten zich aan te passen en resistent te worden. Gevolg: elk jaar brengt Monsanto sterkere, duurdere middelen op de markt om hetzelfde resultaat te bereiken. De kosten voor de boeren stijgen, hun opbrengsten niet. In India mondt dit uit in een diepe schuldencrisis. Wat volgt, is een tragische golf van zelfdodingen onder Indiase boeren. Of Bt-katoen daar de directe oorzaak van is, is omstreden. Maar de schuldenberg die het zaad veroorzaakte, is wel degelijk reëel.*

Ondertussen wordt de gezondheidsrekening wereldwijd gepresenteerd. In de VS heeft Bayer-Monsanto meer dan 192.000 rechtszaken achter de rug in verband met de claim dat Roundup kanker zou veroorzaken, met een nieuwe schikking van 7,25 miljard dollar in februari 2026.* De wetenschappelijke studie die decennialang de veiligheid van glyfosaat moest aantonen, wordt in december 2025 ingetrokken, nadat bleek dat Monsanto-medewerkers de tekst mee hadden geschreven.* En in Europa? Glyfosaat werd in 2023 gewoon opnieuw goedgekeurd voor tien jaar.*

Toch is niet elke katoenproducent in de ban van Bayer. In Oezbekistan, goed voor 2,4% van de wereldproductie, is GGO-katoen verboden. De katoenteelt is er grotendeels staatsgeleide monocultuur - een erfenis van de Sovjet-tijd. De pesticideproblematiek is ook hier reëel, zij het van een andere aard. Decennialange bespuitingen met middelen als DDT, laten nog steeds hun sporen na: in de bodem, in wat overblijft van het Aralmeer, in de zoutvlakte eromheen en in de gezondheid van de lokale bevolking.*

Kan het anders?

Natuurlijk kan het anders! Maar eerlijk? Net als bij synthetische stoffen (cf. Dit is geen feestjurk) is er een lange weg te gaan.

Alternatieven voor katoen zijn er - alvast in theorie - voldoende. Hennep groeit snel, heeft weinig water nodig en kan met beduidend minder pesticiden worden geteeld. Vlas is een vergelijkbaar verhaal en wordt in onze eigen contreien verbouwd. Lyocell (bekend onder de merknaam Tencel) is een semisynthetische vezel gemaakt van houtpulp, in een gesloten waterproces. Qua schaal tipt geen van deze alternatieven aan katoen, maar we zien het graag als het soort denken dat de sneeuwbal een duwtje kan geven.

Ook biologisch katoen is aan een opmars bezig - al maken diverse standaarden van wat ‘biologisch’ precies inhoudt het optellen moeilijk. Logisch, want katoen blijft een fantastisch gewas. Mocht het geteeld kunnen worden onder eerlijke werkomstandigheden, zonder synthetische pesticiden en zonder GGO-zaden - en het liefst ook met minder water - zou dat een droom zijn die werkelijk wordt. Maar hoe bescherm je dan de plant? Goede hoop is weggelegd voor geïntegreerd plaagbeheer (IPM). Dit is een combinatie van natuurlijke vijanden (lieveheersbeestjes, sluipwespen), biologische spuitmiddelen op basis van de bacterie Bacillus thuringiensis - als spray op de plant, niet ingeplant in het gen - vruchtwisseling en resistente rassen. Het werkt. Wel vraagt het een aanzienlijke leercurve bij de boeren, meer arbeid en levert het voorlopig 20 à 30% lagere opbrengsten op. Als we collectief minder kleding kopen, zou dat laatste geen ramp hoeven te zijn.*

In afwachting, wat kunnen wij doen?

Koop minder. Draag langer. Check het label. Zoek naar GOTS-gecertificeerd biologisch katoen - dat label garandeert zowel biologische teelt als eerlijke werkomstandigheden. Kies tweedehands: de milieudruk van het kledingstuk is al gemaakt. Deel kleding met je vrienden en familie. Praat over je keuzes, laat je stem horen. En als je twijfelt: het meest duurzame kledingstuk is dat wat al in je kast - of in die van je buur - hangt.

*Bronnen

• Pesticide Action Network - aandeel katoen in wereldwijd pesticidegebruik
• Pointer / KRO-NCRV (januari 2024) - getuigenis Faiz Abdalla, Egypte, Parkinson en pesticiden
• USDA, Cotton: World Markets and Trade, 2025 - productiecijfers per land
• IWPR / Institute for War and Peace Reporting - pesticide-erfenis en Aralmeer, Oezbekistan
• Center for Food Safety - Monsanto marktaandeel en rechtszaken tegen boeren
• Fibre2fashion - Monsanto holds 90% market share of Bt cotton seeds
• MO* - Sainath: '300.000 zelfmoorden zijn geen nieuws in India'
• Reuters (februari 2026) - Bayer schikking $7,25 miljard Roundup-claims
• Regulatory Toxicology and Pharmacology (december 2025) - intrekking glyfosaatstudie uit 2000
• vrtnws - Europa verlengt de vergunning van omstreden onkruidverdelger glyfosaat met 10 jaar
• New Internationalist (mei 2000) - endosulfanvergiftiging, Maregourou, Benin
• Textile Exchange Organic Cotton Market Report (2023) - marktaandeel biologisch katoen
• Materials-Market-Report-2025 - Diverse vormen van gecertificeerd katoen

Oké, zowel katoen- als polyesterproductie zorgen voor enorme druk op mens en ecosysteem. Maar dan gaan de stoffen naar de naaifabrieken. Dat creëert wel jobs. Of werken die arbeiders zich uit de naad voor niets? Lees mee in deel 3 van "Uitgekleed: een modeverhaal in 8 laagjes." (vanaf 22/04/2026)

Dit artikel wordt medegefinancierd door de Europese Unie. De inhoud van dit artikel is uitsluitend de verantwoordelijkheid van De Transformisten en kan op geen enkele wijze worden beschouwd als een weerspiegeling van de standpunten van de Europese Unie of de Europese Commissie.